काठमाडौं – अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले र भारतीय विदेशमन्त्री डा. एस. जयशंकरबीच बदलिँदो विश्व परिस्थिति, बहुपक्षीयताको भविष्य र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका नयाँ स्वरूपबारे प्रश्नोत्तर भएको छ ।

भारतीय टेलिभिजन च्यानल एनडीटीभीले आयोजना गरेको ‘एनडीटीभी वल्र्ड समिट २०२६’ अन्तर्गत बिहीबार आयोजित ‘द जियोपोलिटिक्स अफ सोभरेन चोइस’ शीर्षकको सत्रमा दुई नेताबीच यस विषयमा विचार आदानप्रदान भएको हो । सत्रमा प्रमुख वक्ताका रूपमा सहभागी जयशंकरलाई वाग्लेले विश्व व्यवस्था र क्षेत्रीय सहकार्यको बदलिँदो स्वरूपबारे प्रश्न गरेका थिए ।

वाग्लेले सन् १९९० को दशकमा शीतयुद्धको अन्त्यपछि व्यापार र अर्थतन्त्रमा बहुपक्षीयतालाई प्राथमिकता दिइएको स्मरण गर्दै पछिल्लो समय विश्वमा बढ्दो विखण्डन र व्यापारिक गुटबन्दीले बहुपक्षीय व्यवस्थामाथि चुनौती थपेको बताए ।

उनले विपद् प्रतिकार्य, पोषण, ऊर्जा तथा स्वच्छ ऊर्जाजस्ता क्षेत्रमा द्विपक्षीय, त्रिपक्षीय र उपक्षेत्रीय सहकार्यलाई औपचारिक संरचनामार्फत संस्थागत गर्न सकिने सम्भावनाबारे जयशंकरसँग प्रश्न गरेका थिए ।

‘के हामी पेन्डुलमको अर्को छेउतिर गइरहेका छौं ?’ वाग्लेले प्रश्न गर्दै बहुपक्षीयतालाई क्षेत्रीय तहमा सीमित गर्दै लैजाने प्रवृत्तिले बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने जिज्ञासा राखेका थिए । जवाफमा भारतीय विदेशमन्त्री जयशंकरले पछिल्ला दुई दशकमा देशहरू औपचारिक प्रतिबद्धताभन्दा व्यावहारिक सहकार्यमा बढी केन्द्रित हुन थालेको बताए ।

उनका अनुसार औपचारिक संरचना निर्माण गर्ने क्रममा वार्ता, प्रशासनिक प्रक्रिया, खर्च व्यवस्थापन र नियम निर्धारणमै धेरै समय बित्ने हुँदा कतिपय अवस्थामा मूल उद्देश्य ओझेलमा पर्ने गरेको छ । विश्वका विद्यमान औपचारिक समूहहरूसमेत विभिन्न समस्यासँग जुधिरहेको उनले उल्लेख गरे ।

जयशंकरले अन्तर्राष्ट्रिय सौर्य गठबन्धनजस्ता पहललाई औपचारिक संरचनामा अघि बढाउनु उपयुक्त भए पनि सबै विषयमा एउटै मोडेल लागू गर्न आवश्यक नरहेको बताए । सहकार्यको स्वरूप सम्बन्धित विषय, साझेदार राष्ट्र र उनीहरूको प्रतिबद्धतामा निर्भर हुने उनको भनाइ थियो ।

उनले ब्रिक्सको उदाहरण दिँदै उक्त समूहमा सचिवालय र सबै सदस्यले हस्ताक्षर गरेको लिखित बडापत्र नरहेको उल्लेख गरे । यसले सबै अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य औपचारिक संस्थागत संरचनामार्फत नै सञ्चालन हुनुपर्छ भन्ने मान्यता आवश्यक नरहेको उनको तर्क थियो ।

जयशंकरका अनुसार पछिल्लो समय कम प्रशासनिक भार भएका, व्यावहारिक र परिणाममुखी सहकार्यका स्वरूपतर्फ विश्वको प्रवृत्ति बढिरहेको छ । उनले भारतले पछिल्लो दशकमा विभिन्न क्षेत्रमा द्विपक्षीयबाहेक त्रिपक्षीय, चतुर्पक्षीय तथा समान विचारधारा भएका राष्ट्रहरूबीच करिब ५० वटा समूहगत पहल अघि बढाएको उल्लेख गरे ।

प्रश्नोत्तरका क्रममा अर्थमन्त्री वाग्लेले नेपालले विपद्का बेला भारतबाट प्राप्त सहयोगको प्रशंसा गरेका थिए । उनले हालै रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा भएको विपद् तथा सन् २०१५ को भूकम्पका बेला भारतले विपद् आएको केही घण्टाभित्रै सहयोग उपलब्ध गराएको स्मरण गरे। । त्यसप्रति नेपाल कृतज्ञ रहेको उनको भनाइ थियो ।

वाग्लेले विपद् प्रतिकार्य, ऊर्जा, पोषण र स्वच्छ ऊर्जालगायतका क्षेत्रमा भएका सहकार्यलाई दीर्घकालीन र संस्थागत स्वरूप दिन सकिने सम्भावनाबारे पनि चासो व्यक्त गरेका थिए । – नेपाल न्यूज बैंक